Onze doden herdenken we op 1 november. Maar voor wie iemand verliest, is elke dag een beetje Allerheiligen. Gelukkig is er groeiende aandacht voor onze omgang met de dood. Een voorbeeld is de troostzakdoek, mee bedacht door kunstenaar Rinus Van de Velde.
Maanden nadat zijn oma was overleden, vond de Limburgse kunstenaar Erik Chiafele in haar diepvries een door haar gemaakte lasagne. Natuurlijk was de vraag: eet ik die op, en zo ja, wanneer? Hij wist dat de geur die uit de oven zou komen zijn oma nog één keer zou terugbrengen. Hij had haar lasagne zo vaak gegeten. Hij wist dat het een nieuw afscheid zou zijn.
Op een dag, wat later, schilderde Chiafele een lasagne. Verf is zijn taal. Het is wat hij gebruikt om met penseelstreken te verklanken wat hij ziet, denkt, voelt vooral. "En taal is wat we verloren", zegt Karen Wuytens, onderzoekster aan de PXL-MAD School of Arts in Hasselt. "Als iemand sterft, komen we niet veel verder dan ‘sterkte’. We hebben geen woorden, geen omgangsvormen en geen rituelen meer. Waardoor we dus maar denken dat we beter niets zeggen. Terwijl het juist zo belangrijk is dat wel te doen."
Drie jaar geleden cureerde Wuytens met haar collega Nadia Sels de tentoonstelling ‘In Absence’, als een bijna natuurlijk voortvloeisel uit haar onderzoekslijn die Voices of Things heet. Cruciaal daarin: wat kunnen ogenschijnlijk alledaagse objecten betekenen in een specifieke context?
"Zet iets in een museum op een sokkel en je bekijkt het anders’, zegt Wuytens. ‘Tijdens de coronaperiode voegde ik daar een laag aan toe. We weten dat een westerse mens in zijn leven tot wel tienduizend voorwerpen verzamelt. Stal die uit en je komt tot zeven keer de grondoppervlakte van een huis. Na de dood is het aan nabestaanden om te beslissen wat daarmee moet gebeuren. Dat is vaak een struggle. Houden we de spullen of gooien we ze weg?"
De tentoonstelling Folded Memory loopt van 6 december tot 14 februari in het Documentatie- en Onderzoekscentrum voor Religie, Cultuur en Samenleving KADOC en in de galerie Atelier Re-Né in Leuven.
Een zakdoek die troost: op zoek naar nieuwe vormen van rouwen | De Tijd